Emilian Wiszka
(Polska)
UKRAINSKI KOMITET CENTRALNY.
REPREZENTACJA POLITYCZNA EMIGRACJI UKRAINSKIEJ
W POLSCE (1921-1939)
W koncu 1920 roku do Polski przybyla wielotysieczna grupa uchodzcow
z Ukrainy Naddnieprzanskiej. Przyczyna tego byla porazka Armii
Ukrainskiej Republiki Ludowej, ktora nie wytrzymala naporu wojsk
Rosji sowieckiej. W polowie listopada z Kamienca Podolskiego
wyjechali czlonkowie rzadu URL i glowa panstwa Symon Petlura, na
emigracje udala sie tez wielotysieczna grupa ludnosci cywilnej.
Tydzien pozniej wlasne terytorium opuscila armia – 21 listopada
przeszla Zbrucz i zostala przez wladze Polski umieszczona w obozach
dla internowanych. W koncu 1920 r. w Polsce znalazlo sie okolo 35
tysiecy ukrainskich uchodzcow; glownie wojskowych.. Od czolowego
dzialacza panstwowego URL – Symona Petlury, caly ten polityczny oboz
nazwano petlurowskim, a jego czlonkow – petlurowcami.
Poniewaz w podpisanym w marcu 1921 r. w Rydze polsko-sowieckim
traktacie przewidziano, ze na terenie sygnatariuszy nie beda
tolerowane emigracyjne rzady, zaszla koniecznosc utworzenia w Polsce
ukrainskiej apolitycznej organizacji, ktora reprezentowalaby
interesy rodakow-emigrantow, zastapila zredukowane do minimum
emigracyjne struktury panstwowe URL. Taka organizacja byl powolany w
polowie 1921 roku Ukrainski Komitet Centralny. Zaprezentowanie
dzialalnosci tej wiodacej organizacji jest celem tego artykulu.
I. Powolanie Ukrainskiego Komitetu Centralnego. Od roli „przykrywki”
do rzeczywistej reprezentacji emigracji (1921-1923)
Wypelniajac przyjete zobowiazania wobec wladz polskich, w celu
formalnej legalizacji organizacyjnych form zycia spoleczenstwa
ukrainskiego (rzad, Rada Republiki) przebywajacego na terenie Polski
oraz umozliwienia stosunkow legalnych pomiedzy Rzadem Rzplitej i
Centrum Ukrainskim, przedstawiciele tegoz Centrum powolali 21
kwietnia 1921 r. w Warszawie zespol zalozycielski Ukrainskiego
Komitetu Centralnego. Chociaz w statucie UKÑ zapisano cele
humanitarne, to podglebie polityczne bylo jednak wyrazne –
zalozycielami byli minister spraw zagranicznych rzadu URL Andrij
Nikowski i wiceprzewodniczacy Rady Republiki Pylyp Pylypczuk, ktorzy
od kwietnia przebywali w Warszawie jako nieformalni przedstawiciele
tych instytucji oraz Andrij Lukaszewycz, ktorego niebawem mianowano
szefem Ukrainskiej Misji Dyplomatycznej w Polsce.
Statut UKC zarejestrowany zostal przez MSW 9 sierpnia 1921 r.
Nastepnego dnia na podstawie jego zapisow do skladu organizacji
kooptowano 15 osob zaproszonych przez zalozycieli na czlonkow
Komitetu: J. Lukasewycza, S. Stempowskiego, H. Jozewskiego, D.
Waledynskiego, I. Feszczenke-Czopiwskiego (Przewodniczacy Rady
Republiki), O. Salikowskiego, I. Kabaczkiwa, A. Liwyckiego, I.
Ohijenke, P. Zajcewa, J. Woloszynowskiego, L. Mychajliwa, gen. gen.
W. Zelinskiego, M. Bezruczke i S. Delwiga. Procz Waledynskiego
wszyscy inni w roznym czasie wchodzili do struktur wladz URL – byli
premierami, ministrani, ambasadorami, pelnomocnikami. Zgodnie ze
statutem zalozyciele stanowili staly Zarzad Komitetu zwany potem
Dyrekcja, do ktorej na zastepcow kooptowala ona J. Lukasewycza oraz
Polakow – S. Stempowskiego i H. Jozewskiego.
Zadaniem Ukrainskiego Komitetu Centralnego byla prawna, materialna i
sanitarna pomoc oraz opieka duchowa nad emigrantami na terytorium
Polski. W statucie przewidziano caly szereg form realizacji tych
celow, m.in. organizowanie i zakladanie internatow, warsztatow,
spoldzielni, stolowek, wydawnictw, bibliotek, czytelni, przedszkoli
i szkol, szpitali i przychodni, roznego rodzaju towarzystw, kursow i
biur porad prawnych. Jako osoba prawna Komitet mial wszystkie
przyslugujace w takim przypadku prerogatywy. Wedle zapisu w statucie
walne zgromadzenia mialy sie odbywac raz w roku, na ktorych
przewidziano przyjmowanie sprawozdania z dzialalnosci oraz
zatwierdzanie budzetu. To gremium wybieralo takze komisje rewizyjna
do kontroli gospodarki funduszami. Siedziba Komitetu byla Warszawa.
W statucie przewidziano takze, m.in. mozliwosc powolywania
oddzialow.
Dyrekcja UKC pracowala pod kierownictwem prezesa A. Lukaszewycza. W
latach 1921-1922 w jej posiedzeniach bral udzial takze sekretarz i
trzej zastepcy czlonkow zarzadu. Funkcje sekretarza pelnil Pawlo
Zajcew sprawujacy takze odpowiednio funkcje I sekretarza Ukrainskiej
Misji Dyplomatycznej, ktorej szefem byl A. Lukaszewycz. Kierownikami
sekcji byli: Jewmen Lukasewycz (sekcja I – skarbnik, sprawy
zdrowia), Stanislaw Stempowski (sekcja II – kulturalno-oswiatowa,),
Leonid Mychajliw (sekcja III – ekonomiczna, pracy), pplk Oleksander
Danylczuk (sekcja IV – internowanych).
Po upadku w styczniu 1922 r. rzadu premiera P. Pylypczuka i
wicepremiera A. Nikowskiego ustapili oni takze ze skladu Dyrekcji
UKC; na ich miejsca weszli Wiaczeslaw Prokopowycz i gen. Mykola
Junakiw. W maju 1923 r. odszedl takze Lukaszewycz, ktory z powodu
wyjazdu porzucil urzedowanie i do skladu Komitetu juz nie powrocil.
Do I zjazdu emigracji w polowie sierpnia 1923 r. obowiazki prezesa
pelnil Oleksander Salikowski.
Jedyny oddzial UKC, ktory powolano w ciagu dwu lat dzialalnosci
Dyrekcji powstal w 1921 r. w Tarnowie i byl on kamuflazem dla pracy
rzadu i jego ministerstw. Tarnowski oddzial UKC istnial co najmniej
do konca 1922 r., a w okrojonej formie przetrwal do czasu zmian
struktury UKC w polowie 1923 r. W lutym 1922 r. za zgoda Dyrekcji w
Tarnowie powstal oddzial sanitarno-lekarski UKC. Na czele tego
oddzialu stal Modest Lewycki.
Sposob powolania Komitetu, zesrodkowanie w rekach zarzadu szerokich
kompetencji, np. mianowania kierownikow oddzialow (pomyslanych jako
przykrywka dzialajacych poza Warszawa agend rzadowych), mozliwosc
wykluczania czlonkow, ich kooptacji swiadczy, ze miala to byc tylko
podmiana – rzad zyskiwal inny szyld. Ale jesienia 1921 r. Ukrainski
Komitet Centralny, pomyslany jako organizacja fasadowa, procz
przejmowania roli lacznika pomiedzy Rzadem Rzplitej i Centrum
Ukrainskim, zaczal zyc wlasnym zyciem i szybkimi krokami
przeistoczyl sie w faktyczna organizacje pomocy emigracji
ukrainskiej, mimo powolania do takich zadan Towarzystwa Pomocy
Emigrantom z Ukrainy.
Od jesieni 1921 r., kierowany przez Andrija Lukaszewycza Ukrainski
Komitet Centralny zaczal przejmowac pewne funkcje polityczne. Juz
tylko prowadzenie akcji humanitarnej wymagalo czestych kontaktow z
przedstawicielami polskich wladz – ministrami opieki spolecznej,
finansow, zdrowia, przemyslu, takze premierem, marszalkiem sejmu,
wladzami koscielnymi. Jednoczesna funkcja szefa Misji Dyplomatycznej
ulatwiala Lukaszewyczowi kontakty takze z przedstawicielstwami
innych krajow. Przy okazji rozstrzygania problemow natury
humanitarnej Lukaszewycz prowadzil sondaze natury politycznej. W
jednej z takich rozmow jesienia 1921 r. stanowczo zaprotestowal
przeciwko pomyslowi Komisarza do Spraw Repatriacji S. Grabskiego
odeslania emigrantow do rodzinnych stron.
Wszelkie opory ze strony rzadu URL odnosnie usamodzielniania sie
Ukrainskiego Komitetu Centralnego wyraznie zmalaly w styczniu 1922
r. po podaniu sie do dymisji gabinetu P. Pylypczuka. Rola UKC
zostala niebawem potwierdzona przez wladze polskie – reskryptem MSW
z dnia 26 III 1922 r. (...) oraz z zawiadomienia Komisarza Rzadu na
m. st. Warszawe z dnia 8 III 1922 r. (...) zostal on uprawniony do
wydawania zaswiadczen osobom narodowosci ukrainskiej.
Komitet, procz organizowania pomocy, nadal sprawowal funkcje
przedstawicielstwa dyplomatycznego URL przy rzadzie RP. Jeszcze w
1921 r. powstal projekt przejecia przez UKC takze spraw Ukrainskiej
Wojskowej Komisji Likwidacyjnej, na co nalegaly wladze polskie. Jest
prawdopodobne, ze od jesieni tego roku Komisja Likwidacyjna, bez
burzenia jej struktury, zostala podporzadkowana UKC i w takim stanie
przetrwala az do reorganizacji tego ostatniego w sierpniu 1923 r.
II. Najdluzsze prowizorium (1923-1928)
1. I zjazd emigracji ukrainskiej. UKC organem wykonawczym zjazdu
Pierwszy zjazd ukrainskiej emigracji politycznej odbyl sie w
Warszawie 15-18 sierpnia 1923 r. Bralo w nim udzial 60 delegatow,
ktorzy reprezentowali: 11 kolonii emigracyjnych, 3 robotnicze
oddzialy, 2 spoldzielnie, 7 instytucji emigracyjnych oraz 10
towarzystw kulturalno-oswiatowych i zawodowych. Wsrod nich byli
wojskowi i osoby cywilne, takze dotychczasowi czlonkowie
Ukrainskiego Komitetu Centralnego. Do Warszawy zjechali
przedstawiciele najwiekszych wowczas osrodkow emigracyjnych – m.in.
z Tarnowa, Czestochowy, Kalisza, Szczypiorna, Strzalkowa, Warszawy,
Hajnowki, Bialowiezy, Grodna.
W pierwszym dniu W. Prokopowycz w imieniu Dyrekcji uznal
zwierzchnosc zjazdu, jego mandat do podejmowania decyzji w imieniu
calej emigracji. Po referatach na temat sytuacji prawnej ukrainskiej
emigracji i dotychczasowej pracy UKC, w dyskusji podkreslono
koniecznosc przeprowadzenia zmian, bo dotad Komitet prowadzil sprawy
emigracji nie jak przysiegly przedstawiciel, lecz poloficjalny,
prywatny pelnomocnik. W referacie programowym Oleksander Salikowski
stwierdzil, ze istniejacy w Warszawie UKC [...] trzeba
zreorganizowac, przetwarzajac w prawdziwe centrum emigracji
ukrainskiej w Polsce, nadajac mu charakter i wlasciwosci instytucji
calkowicie spolecznej. Salikowski odrzucil mozliwosc tworzenia nowej
organizacji, a jako wyjscie wskazal uznanie jednej z dwu
istniejacych organizacji: Ukrainskiego Komitetu Centralnego lub
Towarzystwa Pomocy Emigrantom z Ukrainy jako centralnej, wiodacej.
Najlepszym rozwiazaniem byloby jednak polaczenie obu, przy czym w
oparciu o statut UKC, ktory obejmuje swa dzialalnoscia cala
emigracje i ma juz pewien autorytet , a zarzad glowny Towarzystwa
Pomocy jest tylko martwa nazwa. Salikowski zaproponowal takze jak,
nie zmieniajac statutu UKC, uczynic organizacje w znacznej mierze
spoleczna – przez wybor, a nie mianowanie kierownikow szesciu sekcji
i sekretarza. Taki przejsciowy stan mial dac czas na opracowanie i
zarejestrowanie nowego statutu oraz przyjecie go na kolejnym
zjezdzie przewidzianym na przelom 1923 i 1924 r.
Rozwiazania wypracowane na I zjezdzie ukrainskiej emigracji
politycznej zyskaly forme obszernego dokumentu pod nazwa
„Rezolucje”. Dotyczyly one wszystkich sfer zycia emigrantow w
Polsce: sposobu zorganizowania sie emigrantow, podatku narodowego,
sytuacji prawnej, spraw kulturalno-oswiatowych, internowanego
wojska. Rezolucja stala sie podstawa do opracowania i uchwalenia
Tymczasowego Regulaminu Ukrainskiego Komitetu Centralnego. Poza tym
znalazl sie w nich zapis o powierzeniu zreorganizowanemu Komitetowi
opracowania i zarejestrowania nowego statutu, uwzgledniajacego
zasade wybieralnosci jego kierownictwa przez zjazd delegatow.
Pierwszy zapis w Tymczasowym Regulaminie glosil, ze Ukrainski
Komitet Centralny jest jedynym reprezentacyjnym organem emigracji
ukrainskiej w Polsce [podkr. E.W.] Ponadto jest on organem
wykonawczym, odpowiedzialnym przed zjazdem delegatow. Jego sklad
ustalono na 10 osob, z ktorych trzy to czlonkowie dotychczasowej
Dyrekcji, pozostale zas to pochodzacy z wyboru na zjezdzie sekretarz
oraz szesciu kierownikow sekcji – organizacyjnej,
finansowo-gospodarczej, internowanych, oswiatowo-kulturalnej,
prawnej i humanitarnej. Pozostawienie czlonkow Dyrekcji w skladzie
nowych wladz pozwalalo uniknac potrzeby rejestrowania nowego
statutu, zas wybor pozostalych przesadzal o przewadze czynnika
spolecznego w tym gremium. Procz tego w tym zespole przewidziano
miejsce dla przedstawiciela Towarzystwa Pomocy, ktore nie przystalo
na fuzje z UKC.
Przez krotki czas po zjezdzie obowiazki prezesa UKC nadal pelnil O.
Salikowski, a na poczatku wrzesnia 1923 r. zostal nim W.
Prokopowycz, czlonek dotychczasowej Dyrekcji, minister w gabinecie
Andrija Liwyckiego. Po wyjezdzie Prokopowycza w koncu tego roku za
granice i przy jednoczesnej rezygnacji Salikowskiego z funkcji
zastepcy, pelnienie obowiazkow prezesa powierzono kierownikowi
sekcji organizacyjnej Mykole Kowalskiemu. Kierownictwo pozostalych
sekcji objeli: prawnej – Wiktor Prychod`ko, finansowo-gospodarczej –
pplk Illa Zolotnycki, internowanych – gen. Wolodymyr Salski,
kulturalno-oswiatowej – Oleksander Salikowski, humanitarnej – gen.
Mykola Szapowal. Sekretariat – wykonawczy organ UKC z siedziba w
Warszawie objal Pawlo Zajcew.
W Tymczasowym Regulaminie przewidziano takze powolywanie oddzialow
terenowych, ktorych kierownicy wybrani na walnych zebraniach mieli
byc zatwierdzani przez UKC. W tych miejscowosciach gdzie dzialaly
juz filie Towarzystwa Pomocy, Komitet mogl zatwierdzac ich
kierownikow jako kierownikow oddzialow UKC. Kierownicy
zarejestrowanych oddzialow, dziesiecioosobowy Komitet oraz
czlonkowie zarzadu glownego Towarzystwa Pomocy Emigrantom z Ukrainy
tworzyli Rade Komitetu Centralnego.
Z uwagi na nieregularne, wciaz malejace, a w polowie 1923 roku
calkiem wstrzymane dotacje z zewnatrz, zjazd podjal uchwale o
ustanowieniu podatku narodowego na pokrycie niezbednych wydatkow w
dziedzinie kultury i oswiaty, utworzenie funduszu pomocy
humanitarnej i prawnej oraz zaspokojenie innych potrzeb. Nad
prawidlowoscia calosci gospodarki miala czuwac wybrana na zjezdzie
Komisja Kontrolna w skladzie: I. Feszczenko-Czopiwski, gen. M.
Bezruczko i A. Korszniwski
2. Sekretariat UKC. Zmiany we wladzach
Zabiegi o pozyskanie niezbednego do prowadzenia dzialalnosci nowej
emigracyjnej organizacji lokalu przewidziano juz na zjezdzie, przy
czym mial on miescic nie tylko biuro, lecz takze klub emigracyjny z
biblioteka i czytelnia, nawet szkole. Najpozniej we wrzesniu 1923 r.
UKC wynajal kilka pomieszczen w Hotelu Polskim przy ul. Dlugiej 29.
Urzadzono w nim kancelarie sekretarza Zajcewa, na ktora spadl ogrom
pracy, tym wiekszy, ze poczatkowo nie funkcjonowala jeszcze sekcja
prawna. Procz tego sekretariat w tym czasie przyjal obowiazek
prowadzenia operacji finansowych. Tak wiec starania o karty azylu,
pozwolenia na pobyt w zabronionych miejscach, o zwolnienie z aresztu
z powodu braku dokumentow, starania o wizy dla wyjezdzajacych za
granice, posredniczenie w zdobyciu pracy, dziesiatki udzielanych
porad oraz informacji, byly codziennoscia sekretariatu. Dodatkowym
zadaniem sekretarza UKC byla wspolpraca z przedstawicielem Ligi
Narodow.
W styczniu 1924 r. Zajcew, faktycznie kierujacy sprawami UKC w
Warszawie, zostal z tej funkcji zwolniony w zwiazku z wykryciem w
jego otoczeniu sowieckiej agentury. Agentka pozostajaca na jej
uslugach okazala sie zona P. Zajcewa Walentyna oraz maszynistka
sekretariatu Maria Wasiliewa. Obowiazki sekretarza na jakis przejal
Wiktor Prychod`ko, ktorego sekcja prawna nie podjela jeszcze wowczas
dzialalnosci.
Zaraz po zjezdzie okazalo sie, ze czlonek Dyrekcji O. Salikowski
zostal jednoczesnie kierownikiem sekcji i gremium to od poczatku
dzialalo w dziewiecioosobowym skladzie. Po wyjezdzie Prokopowycza i
zwolnieniu Zajcewa UKC pozostawal przez jakis czas w siedmioosobowym
skladzie, zas od marca 1924 r. w piecioosobowym, bo M. Junakiw
zrezygnowal z udzialu w jego pracach, podobnie jak M. Lorczenko,
ktory mial zastepowac nieobecnego od poczatku M. Szapowala. Tak wiec
w 1924 r. czlonkami UKC pozostawali M. Kowalski (zastepca prezesa)
oraz W. Salski, O. Salikowski, I. Zolotnycki i W. Prychod`ko. W
listopadzie 1925 r. z tego grona odszedl jeszcze jeden czlonek –
zmarl Salikowski. Najpozniej w 1927 r. czlonkiem Komitetu zostal
Jewhen Halanewycz, a od 1928 r. Pawlo Sulatycki, ktory stanal na
czele sekcji kulturalno-oswiatowej.
Podstawowa forma prezentowania przez UKC waznych dla emigrantow
spraw byly memoranda lub listy. Zawieraly one nie tylko postulaty
ale czesto propozycje rozwiazan. Wiele dziesiatkow takich
dokumentow, glownie w pierwszych latach odnowionego Komitetu
skierowano do roznych instytucji, przewaznie resortow rzadowych.
Najczestsze kontakty utrzymywano z Ministerstwem Spraw Wewnetrznych
w sprawach prawnej sytuacji emigracji oraz Ministerstwem Pracy i
Opieki Spolecznej w sprawach finansowych. Listy i memoranda
kierowano takze do Ministerstwa Spraw Wojskowych, Spraw
Zagranicznych, Robot Publicznych, Skarbu, Sejmu i Senatu, Polskiego
Czerwonego Krzyza, Towarzystwa Pomocy Emigrantom Ukraincom, klubow
partyjnych, Ligi Narodow i jej agend.
3. Sekcje Ukrainskiego Komitetu Centralnego
Na pierwszym pozjazdowym posiedzeniu czlonkow UKC w sierpniu 1923 r.
ustalono, ze z braku srodkow nie wszystkie sekcje moga byc od razu
organizowane. Kontynuowac dzialalnosc miala sekcja
kulturalno-oswiatowa, przystapic do pracy – sekcja organizacyjna,
finansowo-gospodarcza oraz internowanych. Omowiono takze sprawe
skladu aparatu wykonawczego – sekretariatu. W koncu wrzesnia zapadla
decyzja o przystapieniu do pracy sekcji humanitarnej. Po jakims
czasie podjela prace takze sekcja prawna. Zorganizowane po I
zjezdzie sekcje kontynuowaly dzialalnosc do konca istnienia UKC.
Kierowana przez M. Kowalskiego sekcja organizacyjna opracowala
regulamin swej pracy, wyznaczyla szereg pelnomocnikow upowaznionych
do zbierania podatku narodowego i bedacych lacznikami z
organizujacymi sie osrodkami emigracji, zredagowala okolnik dla tych
osrodkow dotyczacy zasad organizacji oddzialow. Tuz po zjezdzie jako
pierwsze zarejestrowano oddzialy w Kaliszu i Strzalkowie, Grodnie,
Ostrogu i Hajnowce. Inny podjety kierunek pracy sekcji
organizacyjnej to przygotowania do II zjazdu emigracji oraz
opracowanie nowego statutu. Poniewaz z braku srodkow nie powstalo
biuro pracy, sekcja organizacyjna wraz z sekretariatem zajmowala sie
takze tymi sprawami.
Sekcja finansowo-gospodarcza. W latach 1921-1923 rzad URL, a
posrednio Ukrainski Komitet Centralny, byl finansowany z subsydiow
rzadu polskiego; byly one skromne i nieregularne. W miare regularne
wyplaty trwaly tylko do maja 1923 r. Dodatkowy problem stworzyla
decyzja Ministerstwa Spraw Wewnetrznych o rychlej likwidacji obozow
oraz Ministerstwa Spraw Wojskowych o zwolnieniu internowanych z
robot przy jednostkach Wojska Polskiego. Tak wiec skromne wplywy z
uchwalonego na zjezdzie podatku narodowego pozwolily na przetrwanie
najtrudniejszych chwil. Praca sekcji kierowal Illa Zolotnycki
UKC nie ustawal w zabiegach o pozyskanie srodkow z zewnatrz.
Odpowiednie memoranda kierowano do wielu instytucji, polskich i
zagranicznych towarzystw dobroczynnych, czolowych osobistosci i
agend rzadowych, szczegolnie do MPiOS oraz MSWojsk. Jesienia 1923 r.
w sukurs petlurowcom przyszedl Oddzial II Sztabu Generalnego WP. W
obszernym memoriale skierowanym do MSWojsk. zwrocono uwage, ze
pozostawienie ukrainskich emigrantow bez pomocy spowoduje ich
odchodzenie od idei Ukrainskiej Republiki Ludowej z Symonem Petlura
na czele, idei wspolpracy z Polska, co juz sporadycznie ma miejsce,
wzmacnianie obozu irredenty, szukanie sojuszy za granica. Zwolnienie
kilku tysiecy osob z obozow i robot przy oddzialach WP, zwlaszcza
przed nadchodzaca zima powiekszy tylko grupe bezrobotnych, zwiekszy
wloczegostwo i nawet przestepczosc. Ludzie ci z lojalnych dotad
wobec Polski stana sie jej wrogami. W konkluzji – MSWojsk. winno
przedlozyc rzadowi wniosek rewizji dotychczasowej abstynencji Polski
w stosunku do emigracji naddnieprzanskiej i wskazac wyraznie
kierunek wspolpracy pokojowej z Ukraincami.
W 1924 r. pewne kwoty asygnowalo Ministerstwo Pracy i Opieki
Spolecznej z przeznaczeniem na zaopatrzenie zwalnianych z obozow
oraz uruchomienie dzialalnosci stanicy w Kaliszu. Z pomoca
pospieszylo takze powolane w lutym 1924 r. polskie Towarzystwo
Pomocy Emigrantom Ukraincom. W 1925 r. sytuacje poprawilo nieco
przyznanie stalych zapomog ukrainskim inwalidom.
Sytuacja ulegla nieznacznej poprawie dopiero po zamachu majowym w
1926 r. i powrocie do wladzy sil sklonnych do wspolpracy z emigracja
petlurowska. Czesc otrzymywanego subsydium przeznaczano na wskazane
cele: utrzymanie Stanicy Ukrainskiej w Kaliszu, stale zasilki
inwalidzkie, okreslone imprezy kulturalne. Inne wydatki UKC to pomoc
studentom i dzieciom, zapomogi bezrobotnym na wyzywienie i leczenie,
na pozyczki, na potrzeby kulturalno-oswiatowe. Czesc pieniedzy
pochlanialo utrzymanie i dzialalnosc Zarzadu Glownego oraz pomoc
biedniejszym oddzialom.
W nastepnych latach Komitet utrzymywal sie z subsydiow i czesciowo z
podatku narodowego oraz skladek czlonkowskich, wplat organizacji
charytatywnych, a takze z dzialalnosci gospodarczej – ogrodu
owocowo-warzywnego w Kaliszu i wzietego w arende majatku rolnego w
Krzywicy. Skladki czlonkowskie zbierane w oddzialach wykorzystywano
w wiekszosci na miejscu – tylko czesc sumy odprowadzano do centrali.
Na I zjezdzie emigracji zostal wypracowany obszerny program
dzialalnosci UKC w dziedzinie oswiatowo-kulturalnej. Wiele spraw z
tego zakresu bylo juz prowadzonych od poczatku pobytu na emigracji,
zarowno przez uchodzcow cywilnych, jak i w obozach. Aktualnym
zadaniem bylo utrzymanie istniejacych, glownie w obozach
Kalisz-Szczypiorno, lub zakladanie nowych szkol, bibliotek,
wydawnictw, kursow ukrainoznawczych i fachowych, klubow, kol
literackich i dramatycznych itp. Szczegolna uwage zwrocono na
problemy studentow, gdzie przewidziano pomoc materialna oraz
prawna..
Sekcja kulturalno-oswiatowa UKC, ktorej kierownikiem wybrano znanego
dzialacza na tym polu Oleksandra Salikowskiego, miala byc przewodnia
instytucja w tej dziedzinie w Polsce. Miala ona gromadzic wiedze o
tego typu potrzebach emigracji oraz srodki na ich zaspokajanie. Do
zadan sekcji nalezalo opracowanie wzorcowych statutow dla klubow i
towarzystw kulturalno-oswiatowych, udzielanie instruktazu placowkom
terenowym, przygotowywanie dla nich materialow dla szkolen oraz
wystapien rocznicowych, przygotowanie programow dla szkol, szkolenie
instruktorow i nauczycieli, kierowanie centralnymi instytucjami
kulturalno-oswiatowymi, wydawanie wlasnej prasy.
Sekcja internowanych powstala po decyzji wladz polskich o likwidacji
obozow. Ukrainski Komitet Centralny poczynil odpowiednie
przygotowania by proces zwalniania nie przebiegal raptownie, odbyl
sie mozliwie bezbolesnie. Przewidziano utworzenie biura pracy, ktore
mialo sie zajac wyszukiwaniem zatrudnienia dla zwalnianych,
zakladaniem warsztatow i przedsiebiorstw, pozyskiwaniem koncesji.
Aby zachowac cenny dla emigrantow dorobek kulturalno-oswiatowy, jaki
powstal w obozach, utrzymac zalozone tam stowarzyszenia, instytucje,
a takze szpital i warsztaty, planowano utworzyc specjalny osrodek, a
przy nim dodatkowo urzadzic przytulek dla inwalidow, ludzi starych i
niezdolnych do pracy. UKC mial podjac starania, by wydzielono na tan
cel czesc pomieszczen w jednym z obozow.
Dzieki zabiegom sekcji i calego Komitetu likwidacje obozow
przesunieto o pol roku, wszystkim juz zwolnionym i zwalnianym
internowanym przyznane zostalo przez wladze polskie prawo azylu i w
pierwszej kolejnosci okreslone zasady otrzymywania odpowiednich
kart. Intensywne zabiegi pozwolily na wyszukanie miejsc pracy oraz
rozmieszczenie zwalnianych w Polsce i za granica, glownie we
Francji. Otrzymywali oni prowiant i bilety, niektorzy odziez. W
czesci obozu w Kaliszu dzieki staraniom UKC zorganizowano Ukrainska
Stanice, gdzie pozostali inwalidzi, ludzie starzy niezdolni do
pracy, chorzy. Z chwila likwidacji obozow sekcja internowanych
zakonczyla dzialalnosc.
Decyzja o rozpoczeciu dzialalnosci sekcji humanitarnej zapadla we
wrzesniu 1923 r. Postanowiono takze, ze bedzie utworzona podsekcja
inwalidow oraz kobiet. W obu przypadkach sprawa byla dosc prosta –
podsekcje inwalidow stanowili czlonkowie zarzadu istniejacego od
1921 r. Zwiazku Inwalidow Wojennych. Takze od 1921 r. przy UKC
dzialala podsekcja kobiet, ktora w 1923 r. kontynuowala swoja
dzialalnosc pod tymczasowym kierownictwem Niny Salikowskiej.
W 1924 r. pomoca humanitarna zajmowali sie glownie W. Salski oraz
zastepca prezesa M. Kowalski. Pomocy udzielano glownie zwalnianym z
obozow – dla grup wyjezdzajacych do pracy wystarano sie o 500
bezplatnych przejazdow kolejowych oraz 300 kompletow odziezy. Nie
zapominano takze o dzieciach – na ich potrzeby wyasygnowano 1000 zl,
m.in. na urzadzenie przedszkola w kaliskiej Stanicy. Dzialalnosc
sekcji wspieral m.in. polski Komitet Pomocy Emigrantom Ukraincom,
takze w formie staran w polskich urzedach, np. w sprawie zrownania
praw inwalidow. Ci ostatni otrzymali od stycznia 1928 r. renty
zamiast zasilkow, prawo do wyboru miejsca zamieszkania oraz prawo do
znizek kolejowych.
Sekcja prawna. Trudna sytuacja prawna ukrainskich emigrantow w
Polsce, szczegolnie zroznicowanie na azylantow i „pobytowych”, zakaz
wolnego poruszania sie i w ogole ograniczenie terytorium dla
osiedlenia, obowiazywanie przepisow „powielaczowych”, a przy tym
scedowanie prawa do podejmowania waznych dla emigracji decyzji na
starostow powiatowych, wszystko to spowodowalo, ze temat ten jako
pierwszy zostal podjety na I zjezdzie. Powolujac sie na ugode
miedzypanstwowa Polski i Ukrainskiej Republiki Ludowej oraz wspolna
walke z wrogiem obu narodow, uwazajac, ze Polska ma obowiazek
moralny wobec niedawnych sojusznikow, komisja prawna zjazdu wysunela
wobec wladz polskich szereg pilnych postulatow, m.in.: zrownania w
prawach wszystkich ukrainskich emigrantow niezaleznie od czasu ich
przybycia do Polski; przyznania UKC prawa na potwierdzanie
przynaleznosci poszczegolnych osob do grona ukrainskich emigrantow
politycznych; wydawania ukrainskim emigrantom dowodow
bezterminowych, gwarantujacych prawo wolnego wyboru miejsca pobytu
oraz poruszania sie na terenie kraju; przyznania prawa na wolny
wyjazd za granice i powrot do miejsca zamieszkania na terenie
Polski. Likwidacja obozow internowanych i tworzenie Stanicy
Ukrainskiej, organizacja wyjazdow do pracy oraz rejestracja
emigrantow i normowanie ich statusu prawnego, zabiegi o prawa
inwalidow – to w najwiekszym skrocie dziedziny, na ktorych w 1924 r.
skupil swa uwage Ukrainski Komitet Centralny.
4. Odroczony zjazd. Narady
Zwolanie II zjazdu, przypomnijmy, wyznaczono na pierwszym
emigracyjnym forum na termin nie pozniejszy niz 2 stycznia 1924 r.
Poniewaz Komitet nie dysponowal niezbednymi dla przeprowadzenia
zjazdu funduszami, osrodki terenowe uprzedzono, ze przejazd
delegatow odbedzie sie na koszt kolonii. W pazdzierniku 1923 r.
przyjeto glowne zalozenia oraz ramowy program zjazdu, gotowy byl
projekt nowego statutu UKC, a niebawem takze program zjazdu,
porzadek jego zwolania oraz sposobu wyboru i liczebnosci delegatow.
W programie zjazdu przewidziano m.in. podjecie uchwal o powolaniu
ogolnoemigracyjnego centrum, ustaleniu budzetow emigracyjnych
instytucji i sposobie ich finansowania, o zakladaniu
przedsiebiorstw, sposobie rozwiazania problemu internowanego wojska
w zwiazku z likwidacja obozow, powolaniu sadu honorowego, wyborze
czlonkow UKC i Komisji Kontrolnej.
Ze wzgledow finansowych niezbedne okazalo sie przesuniecie terminu
II zjazdu. UKC postanowil zatem zwolac go w dniu 16 lutego 1924 r.;
takze jednak w tym terminie zjazd sie nie odbyl, takze ze wzgledu na
ogrom biezacych zadan, jakie spadly na kierownictwo UKC Tymczasowy
Regulamin przyjety w sierpniu 1923 r. musial wystarczyc nie na piec
miesiecy, jak zakladano, ale na ponad piec lat – II zjazd odbyl sie
dopiero w koncu grudnia 1928 r. Przez ten czas emigracja musiala sie
obywac bez niektorych regulacji, ktore nie zostaly opracowane i
przyjete, np. sadu honorowego i biura pracy. W niektorych
przypadkach siegano do statutu z 1921 r. lub tez przywolywano
unormowania w projekcie statutu, ktory przygotowano na II zjazd.
Pewne rozwiazania przyjeto na naradzie ukrainskiej emigracji
politycznej we wrzesniu 1927 r.
Wedlug postanowien zawartych w Tymczasowym Regulaminie kierownicy
oddzialow, dziesiecioosobowy UKC oraz czlonkowie zarzadu glownego
Towarzystwa Pomocy Emigrantom z Ukrainy mieli tworzyc Rade Komitetu
Centralnego. Rada ta jednak nie powstala, nie podjela pracy. W
Komitecie rozumiano jednak, ze nie majac nadal mozliwosci zwolania
zjazdu, konieczne jest przyjecie jakiejs innej formy kontaktow z
emigracja, ktora mialaby moznosc wyrazic swoja opinie w
najwazniejszych dla niej sprawach. W koncu 1924 r. podjeta zostala
decyzja zapraszania na niektore zebrania UKC przedstawicieli
spoleczenstwa. W 1925 roku odbyly sie trzy takie wspolne
posiedzenia, a w 1927 r. narada przedstawicieli ukrainskiej
emigracji politycznej.
III. Drugi zjazd delegatow. Towarzystwo „Ukrainski Komitet Centralny
w Polsce” (1928-1934)
1. Przygotowania i przebieg zjazdu.
Propozycje dotyczace sposobu wyboru delegatow na zjazd, ich liczby
oraz programu, zlozyl na naradzie wrzesniowej 1927 r. M. Kowalski.
Do programu przyszlego zjazdu, procz referatu programowego,
sprawozdan kierownikow sekcji i komisji rewizyjnej, Kowalski
proponowal wlaczyc sprawy przewidywane juz w 1924 r. – m.in.
powolanie ogolnoemigracyjnego centrum. Istniejace dwa projekty
statutu sadu honorowego, przygotowane jeszcze na I zjazd,
postanowiono wowczas przekazac do Towarzystwa Prawniczego dla
ostatecznej redakcji. Decyzje o dacie zjazdu i jego organizacje
pozostawiono Komitetowi.
Na II zjazd, zwolany z ogromnym opoznieniem 29-31 grudnia 1928 r. w
Warszawie UKC przyszedl z niemalymi osiagnieciami. Bylo to m.in.
zapewnienie masom emigrantow pracy na terenie calej Polski,
przewiezienie ich czesci do Francji, Brazylii i innych krajow,
zorganizowanie sporej liczby wlasnych oddzialow, powolanie
rzecznikow terenowych, urzadzenie stanicy ukrainskiej, poprawa losu
inwalidow, pomoc mlodziezy akademickiej, wystaranie sie o
zatrudnienie ukrainskich fachwcow z wyzszych szkol w Czechoslowacji
itp.
Zjazd odbyl sie w podnioslej, tworczej atmosferze z udzialem 57
delegatow reprezentujacych okolo 40 najwiekszych osrodkow
emigracyjnych – od Aleksandrowa Kujawskiego, Torunia, Poznania i
Kalisza na zachodzie do Iwacewiczow, Kostopola i Ostroga na
wschodzie, od Ciechanowa, Plociczna, Grodna i Bialegostoku na
polnocy do Krakowa, Tarnowa i Przemysla na poludniu kraju. Procz
posiedzen plenarnych znaczna czesc pracy zjazdu odbywala sie w
komisjach: organizacyjnej, kulturalno-oswiatowej, prawnej,
finansowej, inwalidzkiej oraz prasy i propagandy.
2. Nowy statut UKC
Wedlug nowego statutu organizacji uchwalonego na zjezdzie – zostala
ona przeksztalcona w towarzystwo. Krok ten zostal wymuszony
przepisami panstwowymi – MSW zatwierdzalo tylko statuty towarzystw.
Dla ciaglosci organizacji zachowana zostala jednak jej dotychczasowa
nazwa i w rezultacie przyjeto nastepujaca: Towarzystwo „Ukrainski
Komitet Centralny w Polsce” (Òîâàðèñòâî „Óêðà¿íñüêèé Öåíòðàëüíèé
Êîì³òåò ó Ïîëüù³”).
Zapisy nowego statutu podzielono na 20 rozdzialow, te zas na 89
paragrafow. Rozdzial I (Czesc ogolna) i II (Mienie Towarzystwa) to
powtorzenie zapisow z poprzedniego statutu, gdzie znalazly sie
zadania organizacji i sposoby ich realizacji. Dla porzadku tylko
przypomnimy, ze znalazl sie tam takze zapis (§ 1) o tym, iz
Towarzystwo „Ukrainski Komitet Centralny w Polsce” jest glowna
instytucja, ktora reprezentuje ukrainska emigracje polityczna w
Polsce. Cztery kolejne rozdzialy poswiecono czlonkostwu Towarzystwa
– kto i na jakich zasadach mogl nalezec do organizacji, o sposobach
i przyczynach wyjscia z niej oraz prawach i obowiazkach czlonka. W
rozdziale VIII umieszczone zostaly zapisy o zjezdzie delegatow –
trybie jego zwolywania i kompetencjach. Kolejne (IX-XII) traktuja o
nowych cialach organizacji – Radzie Towarzystwa (Ðàäà òîâàðèñòâà),
Zarzadzie Glownym (Ãîëîâíà óïðàâà), Glownej Komisji Rewizyjnej
(Ãîëîâíà ðåâ³ç³éíà êîì³ñ³ÿ) i Sadzie Obywatelskim (Ãðîìàäñüêèé ñóä).
Rozdzialy na temat Rady Towarzystwa i Sadu Obywatelskiego sa bardzo
zwiezle – mialy one pracowac na podstawie oddzielnych unormowan.
Zwraca uwage fakt, ze taka struktura UKC przypomina panstwowa – Rada
pelnila role parlamentu, Zarzad Glowny i jej sekcje zastepowaly rzad
z ministerstwami, a Komisja Rewizyjna – organy kontrolne. Tak
zreszta traktowali sprawe sami emigranci. Statut zawieral takze
zapisy o powolywaniu lokalnych oddzialow, pelnomocnikow i
przedstawicieli grup oraz ich kompetencjach i zadaniach (rozdzialy
XIII-XIX). Ostatni – XX – rozdzial traktowal o sposobach likwidacji
Towarzystwa UKC.
Procz zatwierdzenia nowego statutu i tym samym reorganizacji
Komitetu, statutu sadu, podniesienia wielu spraw zwiazanych z
pobytem emigracji w Polsce, wyartykulowania szeregu postulatow pod
adresem wladz polskich dotyczacych sytuacji prawnej emigrantow,
szkolnictwa, spraw inwalidow, zjazd mial takze znaczenie polityczne.
Juz samo zebranie sie po pieciu latach zaswiadczylo, ze pomimo
codziennych trudnosci nie zapomniala ona o celach nadrzednych, ze
emigracja „zyje”, ze nie utracila narodowej swiadomosci i wiary w
zwyciestwo idei ukrainskiej panstwowosci. Zjazd wypracowal i przyjal
kilka rezolucji, m.in. polityczne stanowisko o niezmiennej woli
walki o niepodleglosc Ukrainy.
3. Centralne organy Towarzystwa UKC
Rada Towarzystwa dzialala na podstawie osobnego regulaminu, jej
siedziba byla Warszawa. Rada m.in. wytyczala kierunki dzialalnosci
Zarzadu Glownego, zatwierdzala plan jego dzialania i budzet UKC,
sprawowala nad nim spoleczna kontrole – przyjmowala sprawozdania ZG,
sprawozdania Komisji Rewizyjnej, miala prawo interpretacji
postanowien statutu. Na Rade scedowano prawo zwolywania zjazdu w
przypadku gdyby w terminie nie uczynil tego Zarzad Glowny. Rada
miala takze prawo oglosic likwidacje Towarzystwa w przypadku gdyby
nie mozna bylo w tym celu zwolac zjazdu. Statut przewidywal, ze
prezydium Rady zwoluje sesje zwyczajne Rady raz na pol roku; w
praktyce odbywaly sie one raz na rok.
Do skladu 20-osobowej Rady UKC takze weszli wybitni przedstawiciele
emigracji naddnieprzanskiej: prof. prof. Roman Stocki, Petro
Cholodnyj, Oleksander Lotocki, Wiktor Andrijewski, Iwan Szowheniw,
gen. gen. W. Salski, M. Bezruczko, M. Junakiw, Oleksander Zahrodski,
Oleksij Halkyn, Wolodymyr Sinkler, Pawlo Szandruk, hr. Mychajlo
Tyszkewycz, por. floty Swiatoslaw Szramczenko, pplk. Mychajlo
Sereda, dr Lewko Czykalenko, dr Petro Szkurat, Stepan Pysmennyj, A.
Lukaszewycz, Jewhen Halanewycz.
Zarzad Glowny UKC. Do kompetencji organu wykonawczego – Zarzadu
Glownego – nalezalo m.in. ogolne kierownictwo dzialalnosci
Towarzystwa oraz reprezentowanie go na zewnatrz, przygotowywanie
planow pracy i skladanie sprawozdan z ich wykonania, ukladanie
budzetu i gospodarowanie zasobami, tworzenie i nadzor nad
dzialalnoscia oddzialow terenowych, zatwierdzanie wykluczen czlonkow
organizacji, rozpatrywanie odwolan. Zarzad Glowny mial takze prawo
zawieszac w czynnosci wlasnych czlonkow i kooptowac nowych. W jego
ramach dalej pracowaly sekcje. Praca Zarzadu Glownego unormowana
zostala regulaminem, zatwierdzonym 8 czerwca 1930 r. przez Rade
UKC..
W wyniku wyborow czlonkami piecioosobowego Zarzadu Glownego zostali
Mykola Kowalski, gen. Wiktor Kuszcz, plk Illa Zolotnycki, plk
Mychajlo Sadowski oraz Wasyl Krasnopilski. Na pierwszym posiedzeniu
Zarzadu Glownego wybralo prezesem dotychczasowego zastepce Mykole
Kowalskiego.
Dalsza praca Zarzadu Glownego byla podobna do tej, ktora dotad
wykonywal zespol pod nazwa Ukrainski Komitet Centralny. Procz zadan
ogolnych Zarzad Glowny prowadzil szeroka dzialalnosc wsrod
spolecznosci ukrainskiej w Warszawie i okolicach.
Do Glownej Komisji Rewizyjnej weszli Andrij Lukaszewycz, Mykola
Kudrycki oraz sotnyk L. Makarewycz. Do jej kompetencji nalezalo
sprawdzanie obrotow finansowych i gospodarowania Zarzadu Glownego,
rewizja finansow innych organow Towarzystwa, w tym oddzialow
terenowych, instruktaz dla komisji rewizyjnych oddzialow.
Sprawozdania ze swej dzialalnosci Komisja skladala zjazdowi i
corocznie Radzie Towarzystwa. Komisja, podobnie jak inne organy
Towarzystwa wybierana byla na trzyletnia kadencje, pracowala na
podstawie osobnego regulaminu. Jej czlonkowie mieli prawo
uczestniczyc w posiedzeniach Zarzadu Glownego UKC z glosem
doradczym.
Sad Obywatelski. Mysl o powolaniu sadu obywatelskiego wyplynela
jeszcze na I zjezdzie, byla podtrzymana takze na naradzie emigracji
we wrzesniu 1927 r. Chociaz statut sadu byl juz wowczas gotowy, to
jednak do jego przyjecia potrzebna byla decyzja zjazdu. Sad
Obywatelski dzialal przy Zarzadzie Glownym UKC, jego siedziba byla
Warszawa. Do jego skladu weszli Sadu Obywatelskiego – gen. Wsewolod
Zmijenko, Wasyl Prychod`ko, Pawlyn Rutkewycz, Seweryn Iwanowycz oraz
Iwan Lypowecki. Sad decydowal w sprawach cywilnych i karnych, ktore
nie wykraczaly poza kompetencje sadu rozjemczego, w sprawach
honorowych oraz sprawach o naruszenie ogolnych zasad etyki
spolecznej i dyscypliny. Powolanie stalego sadu stworzylo mozliwosc
zalatwienia wiekszosci sporow wsrod emigrantow bez posrednictwa
polskich instytucji sadowych. Jego kompetencji podlegaly sprawy
ukrainskich emigrantow politycznych i ich organizacji, ktore
istnialy na terenie Polski. W wyjatkowych przypadkach mogl
przyjmowac sprawy emigrantow spoza terenu Polski. Dla przyjecia
skargi w sprawach cywilnych i karnych niezbedna byla zgoda obu stron
oraz zobowiazanie o nieuchylaniu sie od wykonania postanowien sadu.
4. Czlonkostwo Ukrainskiego Komitetu Centralnego.
Towarzystwo UKC zgodnie ze statutem skladalo sie z czlonkow
rzeczywistych oraz czlonkow-wspolpracownikow. Do grona pierwszych
nalezeli ci, ktorzy zlozyli pisemny wniosek o przyjecie i wykazali
sie przynaleznoscia do ukrainskiej emigracji politycznej. Czlonkowie
rzeczywisci mieli czynne i bierne prawo wyborcze, objeci byli opieka
prawna i materialna organizacji. Wiosna 1929 r. zostal opracowany
jednolity tekst deklaracji czlonkowskiej, ktorej podpisanie
oznaczalo przyjecie na siebie statutowych obowiazkow. Procz tego do
UKC mogli nalezec czlonkowie-wspolpracownicy, ktorzy tylko
zarejestrowali sie w odpowiednim oddziale. Na zebraniach mieli oni
tylko glos doradczy, bez prawa wybierania i byc wybieranym.
Gwarantowano im ochrone prawna, natomiast pomoc materialna byla
udzielana w miare mozliwosci i w ramach ogolnych zadan Towarzystwa
jako instytucji humanitarno-kulturalnej. Uzyskanie polskiego
obywatelstwa przez emigranta oznaczalo automatyczne wykluczenie z
szeregow Towarzystwa. Dopiero od polowy lat trzydziestych emigranci,
ktorzy je otrzymali mogli nalezec do UKC jako czlonkowie-sympatycy
(ïðèõèëüíèêè).
W 1929 r. w Polsce mieszkalo okolo 22 tysiace emigrantow, z tego
okolo 15 tysiecy mezczyzn, okolo 2250 kobiet oraz okolo 4650 dzieci.
W 1936 r. liczbe ukrainskiej politycznej emigracji oceniano w UKC na
12 tysiecy. Wedlug ankiety z 1932 r. w UKC bylo wowczas 2676
czlonkow rzeczywistych, 1128 kobiet z rodzin czlonkow rzeczywistych,
1405 dzieci tychze oraz 4696 czlonkow wspierajacych. W sumie w
zasiegu wplywow UKC znajdowalo sie wtedy niespelna 10 tys. osob. W
1933 r. UKC liczyl okolo 3 tys. czlonkow rzeczywistych oraz 1,5 tys.
wspolpracownikow. Razem z ich dziecmi, ktore byly tylko pod opieka
Komitetu i czlonkami-wspolpracownikami bylo to okolo 11 tys. osob.
5. Oddzialy Ukrainskiego Komitetu Centralnego.
W opracowanym na I zjezdzie Tymczasowym Regulaminie przewidziano
mozliwosc zakladania oddzialow terenowych Ukrainskiego Komitetu
Centralnego. Kierownikow tych oddzialow i ich zastepcow mialo
wybierac walne zebranie kolonii, po czym konieczne bylo ich
zatwierdzenie przez Komitet. Na czele oddzialu stal zarzad z
prezesem, natomiast tam gdzie nie powstal jeszcze oddzial, UKC
mianowal swego pelnomocnika. Na wiekszy obszar, np. na 1-2
wojewodztwa wyznaczano (szczegolnie podczas rejestracji w 1924 r.)
glownych pelnomocnikow. Dla malych grup emigracyjnych, liczacych
ponizej 10 czlonkow niezbednych dla utworzenia oddzialu wyznaczano
przedstawicieli. Wszyscy oni – pelnomocnicy i pelnomocnicy glowni –
byli zatwierdzani przez MSW. Razem z prezesami oddzialow byli
oficjalnymi reprezentantami gromad ukrainskich wobec odpowiedniego
lokalnego szczebla wladzy. Pierwsze oddzialy zreorganizowanego UKC,
utworzone na podstawie Tymczasowego Regulaminu, powstaly i zostaly
zarejestrowane tuz po zjezdzie 1923 r.
Wedlug obliczen autora najwiecej oddzialow (44) bylo w 1931 r.
(wedlug UKC takze w 1933 r.), a w ogole w historii UKC bylo ich
lacznie 56. Najdluzszy zywot – 17 lat – mialy te, ktore powstaly
jeszcze w 1923 r. i dzialaly nieprzerwanie az do wybuchu wojny: w
Tarnowie, Hajnowce, Czestochowie i Grodnie. Tylko o rok krocej
istnialy oddzialy w Kowlu i Skalmierzycach. Najkrotszy okres
istnienia oddzialow, ktore przynajmniej formalnie rozpoczely
dzialalnosc, to 1 rok jak w przypadku Zyrardowa, Srody
Wielkopolskiej czy Jaworowa. Srednia zas dlugosc istnienia oddzialow
UKC to niespelna 10 lat.
Podobnie jak liczba oddzialow zmieniala sie takze ich geografia;
poczatkowo byly glownie tam, gdzie istnialy duze kolonie uchodzcow
cywilnych (Tarnow, Czestochowa) i obozy internowanego wojska (np.
Kalisz, Strzalkowo), albo w najblizszych miastach. Dosc wczesnie
powstaly takze w miejscach gdzie przybyla duza zwarta grupa
robotnicza (np. w Hajnowce). Potem emigranci rozpraszali sie w
poszukiwaniu pracy i powstawaly nowe oddzialy, niektore „stare” z
czasem zanikaly. Na rozmieszczenie oddzialow wplynela zatem
lokalizacja obozow, mozliwosc otrzymania pracy oraz zakaz wladzy na
osiedlanie sie w poszczegolnych regionach i miastach. Lacznie
zanotowano okolo 100 komorek Ukrainskiego Komitetu Centralnego
roznego stopnia organizacyjnego. Najliczniejsze oddzialy istnialy w
Warszawie, Kaliszu, Szczypiornie, Toruniu, Krakowie, Lwowie,
Inowroclawiu, Bialowiezy i Sosnowcu. Ponizej przedstawiam wykaz
oddzialow UKC z podzialem na lata ich powstania.
• 1923 – Tarnow (1923-1939), Czestochowa (1923-1939), Hajnowka
(1923-1939), Kalisz (1923-1928, 1931-1939), Grodno (1923-1939),
Strzalkowo (1923, 1927-1938), Ostrog (1923-1932) – 7
• 1924 – Kowel (1924-1939), Skalmierzyce (1924-1939) – 2
• 1925 – Aleksandrow Kujawski (1925-1939), Poznan (1925-1939),
Krakow (1925-1939), Chrzanow (1925-1939), Kamien Koszyrski
(1925-1931) – 5
• 1926 – Szczypiorno (1926-1939?), Przemysl (1926-1939), Lublin
(1926-1939), Rejowiec (1926-1939), Bytkow (1926-1933?) – 5
• 1927 – Torun (1927-1939), Lodz (1927-1939), Piotrkow Trybunalski
(1927-1939?), Sosnowiec (1927-1939), Tarnopol (1927-1939),
Stanislawow (1927-1931), Cuman (1927-1930), reaktywowano oddzial w
Strzalkowie – 8
• 1928 – Bialystok (1928-1939) – 1
• 1929 – Bialowieza (1929-1939), Chelm (1929-1939), Brzesc n/Bugiem
(1929-1939), Jeziory (1929-1939), Plociczno (1929-1939), Slonim
(1929-1939), Iwacewicze (1929-1939), Lwow (1929-1939), Rowne
(1929-1939), Kostopol (1929-1934), Wilno (1929-1933), Bluden
(1929-1930) – 12
• 1930 – Inowroclaw (1930-1939) – 1
• 1931 – Warszawa (1931-1939), Terespol (1931-1939), Augustow
(1931-1939), Bydgoszcz (1931, 1935, 1938-1939), Kcynia (1931-1935),
Zyrardow (1931), reaktywowano oddzial w Kaliszu – 7
• 1932 – Luck (1932-1939), Pyzdry (1932, 1935-1938) – 2
• 1933 – Sroda Wielkopolska (1933), Jaworow (1933), Skidel (1933) –
3
• 1934 – Gdynia (1934-1939), Porzecze (1934-1936?) – 2
• 1935 – Baranowicze (1935-1939, reaktywowano oddz. w Bydgoszczy i
Pyzdrach – 3
• 1937 – Krasnik (1937-1939) – 1
• 1938 – Miedzyrzec (1938-1939), ponownie reaktywowano oddzial w
Bydgoszczy – 2.
6. Stare i nowe zadania UKC
Na poczatku lat trzydziestych obok kontynuowania staran o poprawe
sytuacji prawnej calej emigracji, problemow ze wzrastajacym
bezrobociem w zwiazku kryzysem ekonomicznym w Polsce, zabiegow o
konsolidacje emigracyjnych kolonii przez powolanie nowych oddzialow
UKC, byla takze sprawa rozwoju ukrainskiego szkolnictwa – do wieku
szkolnego doroslo nowe ukrainskie emigracyjne pokolenie.
Do tego czasu jedyna emigracyjna placowka edukacyjna byla Szkola
Powszechna im. S. Petlury (1926-1933, 1935-1939) oraz Gimnazjum im.
T. Szewczenki (1921-1933) w Stanicy Ukrainskiej w Kaliszu. Poza tym
do polowy lat trzydziestych tylko w Warszawie udalo sie powolac
szkole – w roku szkolnym 1929/1930 dzialala tu przez jeden sezon
ukrainska szkola dla mlodszych dzieci zorganizowana przez grupe
emigrantow. Tylko pojedyncze osoby sposrod emigracji petlurowskiej
posylaly swe dzieci do Instytutu Zenskiego i innych szkol srednich w
Przemyslu lub Gimnazjum Ukrainskiego w Lucku i Rownem.
Te placowki nie mogly zadowolic potrzeb rozrzuconej po calym kraju
emigracji. Z rozeznania przeprowadzonego w 1934 r. przez sekcje
kulturalno-oswiatowa UKC wynikalo, ze w tym czasie w Polsce
przebywalo okolo 2,8 tys. dzieci roznego wieku, ktore nalezaloby
objac nauka. W tym czasie, po likwidacji placowek w Kaliszu,
istniala tylko 4-klasowa Szkola im. L. Ukrainki w Warszawie oraz 12
szkolek niedzielnych. Jedyna szansa byl rozwoj tych ostatnich, do
ktorych uczeszczaly zarowno dzieci przedszkolne, jak i wieku
szkolnego – uczyly sie ojczystego jezyka, tanca, spiewu, historii.
Caly czas czyniono starania o reaktywowanie Szkoly im. S. Petlury w
Stanicy Ukrainskiej w Kaliszu; wznowila ona dzialalnosc w 1935 r.
Ponadto w latach 1934-1936 w Przemyslu pobudowano z wlasnych srodkow
burse dla dzieci emigrantow.
Sekcja oswiatowo-kulturalna urzadzala akademie, przedstawienia,
koncerty, pomagala w organizacji pracy kulturalno-oswiatowej w
terenie, m.in. szkol dla analfabetow i kursow ogolnooswiatowych. Dla
ostatnich opracowano cykl wykladow, ktore powielano i rozsylano w
teren. Sekcja inspirowala osrodki terenowe do organizacji obchodow
historycznych i innych rocznic, przygotowywala na takie okazje
niezbedne referaty. Ponadto organizowala materialna pomoc
studiujacej mlodziezy, wydawala prase, na wiosne 1930 r.
zorganizowala w Warszawie cykl wykladow pn. Wyzsze Kursy Ukrainskie,
ktore daly poczatek Ukrainskiego Instytutu Naukowego (1930).
Biuro Pracy. Jednym z zadan Ukrainskiego Komitetu Centralnego bylo
zalatwienie emigrantom zatrudnienia. Sprawa nie byla latwa, jezeli
wziac pod uwage zniszczenia wojenne kraju oraz nie do
pozazdroszczenia status prawny emigrantow. W poczatkowych latach
trzydziestych trudny byl zwlaszcza okres zwiazany z kryzysem
ekonomicznym. Niejednokrotnie cale kolonie emigrantow ukrainskich
dotykalo bezrobocie. Jest znamienne, ze takze sami emigranci
organizowali samopomoc z wlasnych zasobow.
Sekcja inwalidzka. Do czasu II zjazdu problemy inwalidow
rozwiazywala sekcja humanitarna przy wspolpracy z Ogolnoukrainskim
Zwiazkiem Inwalidow Wojennych w Kaliszu. Osiagnieciem bylo zrownanie
w prawach inwalidow ukrainskich z polskimi – przyznanie ukrainskim
inwalidom stalych zapomog, a nastepnie rent. Ponadto inwalidom
zabezpieczono bezplatne mieszkania i wyzywienie w Stanicy
Ukrainskiej, w Kaliszu utworzono tzw. Dom Pracy Ukrainskiego
Inwalidy.
Stan zdrowotny znacznej grupy emigrantow, zwlaszcza bylych
wojskowych, byl na ogol zly. Wiele osob byly wycienczonych trudami
wojny oraz ciezkiej pracy fizycznej, wiele bylo przypadkow
zachorowan na gruzlice. Leczenie ambulatoryjne pracujacych
emigrantow odbywalo sie na powszechnych zasadach, natomiast
bezrobotni otrzymywali podstawowa opieke medyczna na koszt
miejscowych samorzadow. Wielu emigrantow wymagalo jednak dluzszego
leczenia szpitalnego, czego te nie zapewnialy lub sanatoryjnego, na
co ich z reguly nie bylo stac. Mimo prob nie udalo sie utworzyc dla
nich placowki opiekunczo-leczniczo-sanatoryjnej.
Finanse. Do sierpnia 1931 r. miesieczna kwota subwencji Ministerstwa
Pracy i Opieki Spolecznej dla Zarzadu Glownego UKC wynosila 28 tys.
zl. Wtedy z uwagi na kryzys nastapilo radykalne zmniejszenie tej
sumy – zredukowano ja do 18 tys. miesiecznie. Od marca 1933 r.
dotacja z MPiOS zmalala do 15-16 tys. zl. Wiekszosc tej kwoty
przeznaczona byla na wydatki celowe: na utrzymanie Stanicy, stale
renty dla inwalidow, zapomogi dla weteranow, zapomogi i pozyczki dla
emigrantow oraz na potrzeby kulturalno-oswiatowe. Czesc tej kwoty
wydatkowana byla na pensje czlonkow Zarzadu Glownego oraz urzednikow
centrali.
IV. Od konfrontacji do pozytywistycznej pracy (1934–1939)
1. III sesja zamiast III zjazdu
Zgodnie ze statutem przyjetym na II zjezdzie w 1928 r. kolejny
winien byc zwolany najpozniej w koncu 1931 r. Tymczasem w tym
terminie odbyl sie nie III zjazd, lecz III sesja Rady Towarzystwa.
Takze w 1932 i 1933 r. odbyly sie w Warszawie tylko kolejne sesje
Rady UKC. Prezes M. Kowalski tlumaczyl, ze wszystkie proby
pozyskania pieniedzy na przeprowadzenie zjazdu zawiodly, a samych
emigrantow nie stac bylo na taki wydatek. Nie mozna takze wykluczyc,
ze powodem przekladania terminu zjazdu byl brak zgody wladz polskich
w zwiazku z zawartym w 1932 r. porozumieniem polsko-sowieckim i
unikaniem mozliwosci napiec. Tak wiec III zjazd odbyl sie znow po
ponad piecioipolletniej przerwie – na przelomie wrzesnia i
pazdziernika 1934 r.
Innych przyczyn zwloki upatrywaly kola opozycyjne wobec warszawskiej
emigracyjnej centrali. Juz na I zjezdzie w 1923 r. w emigracyjnych
kolach dala znac o sobie garstka kontestatorow. W drugiej polowie
dekady narastalo w niektorych kregach emigracji zniecierpliwienie z
powodu nie zwolywania zjazdu. Opozycyjna wobec UKC grupa skupiala
wysokich ranga oficerow, glownie z osrodkow krakowskiego, kaliskiego
i warszawskiego. Takze na poczatku lat trzydziestych tlumaczenia
centrali o finansowych trudnosciach nie przekonaly grupy
opozycyjnych oficerow. Twierdzili oni, ze jest to lamanie zapisow
statutu – w ten sposob nieprawnie przedluzono nie tylko kadencje
Zarzadu Glownego, ale takze Rady Towarzystwa i innych organow.
2. III zjazd delegatow
Ostatecznie III Zjazd Towarzystwa „Ukrainski Komitet Centralny w
Polsce” odbyl sie 28 IX – 1 X 1934 r. Przybylo nan 59 delegatow
reprezentujacych 41 osrodkow emigracyjnych. Po przyjeciu
sprawozdania z dzialalnosci UKC, mandaty zjazdu otrzymali takze
czlonkowie Zarzadu Glownego, Komisji Rewizyjnej i Sadu
Obywatelskiego – w sumie 11 osob. Wstepne przemowienie dotyczace
aktualnej sytuacji wsrod emigracji i w Ukrainie wyglosil
przewodniczacy Rady Towarzystwa UKC gen. Wolodymyr Salski. Z kolei
nastapily sprawozdania z dzialalnosci Zarzadu Glownego, jego sekcji,
Glownej Komisji Rewizyjnej, Sadu Obywatelskiego oraz Rady
Towarzystwa UKC. Z krotkimi informacjami wystapili przedstawiciele
oddzialow terenowych. W rezultacie wylonil sie obraz ukrainskiej
emigracji za ostatnie ponad piec lat.
W wyniku wyborow w organach kierowniczych UKC wsrod znanych juz
dzialaczy znalezli sie tez nowi. Do Zarzadu Glownego zostali wybrani
en bloc wedlug listy: Mykola Kowalski, dr Petro Szkurat, gen.
Oleksander Zahrodski, plk Mychajlo Sadowski i pplk Sawa Bilodub. Na
pierwszym posiedzeniu w dniu 9 pazdziernika stanowisko prezesa
Zarzadu Glownego powierzono ponownie M. Kowalskiemu, on tez zostal
kierownikiem sekcji prawnej i biura pracy. Zastepca prezesa i
referentem sekcji kulturalno-oswiatowej wybrano P. Szkurata,
sekretarzem i skarbnikiem – M. Sadowskiego. Kierownikiem sekcji
inwalidzkiej i humanitarnej zostal O. Zahrodski, a organizacyjnej –
S. Bilodub.
Na czele Komisji Rewizyjnej stanal inz. Jewhen Hlowinski, a Sadu
Obywatelskiego – gen. W. Zmijenko. Ze starego skladu Rady
Towarzystwa pozostali: dotychczasowy przewodniczacy W. Salski oraz
W. Kuszcz, M. Bezruczko, S. Szramczenko, A. Lukaszewycz, I.
Szowheniw i M. Sereda. Nowymi czlonkami zostali wybrani: gen. A.
Wowk, prof. Iwan Ohijenko, dr Hlib Lazarewski, inz. Wiktor Janowski,
kpt. S. Iwanowycz, Iwan Szewczenko, gen. Hawrylo Bazylski, inz. M.
Stawnyczuk, plk. Iwan Lytwynenko, gen. Jewhen Bilecki, inz. Petro
Sikora, plk. Mykola Czebotariw.
Na III zjezdzie nie zmieniono zasadniczo wypracowanej w 1928 r.
struktury UKC. Jak dotad Rada Towarzystwa UKC odbywala swe coroczne
sesje z udzialem czlonkow Zarzadu Glownego, Glownej Komisji
Rewizyjnej i Sadu Obywatelskiego. Porzadek sesji przewidywal
sprawozdania organow wykonawczych, przyjecie budzetu oraz
zatwierdzenie planu dzialalnosci na kolejny rok. W pracy
kulturalno-oswiatowej, od III zjazdu pod kierunkiem P. Szkurata,
notowano male, ale stale zdobycze. Najwiekszym niewatpliwie
osiagnieciem bylo zbudowanie w Przemyslu Bursy im. S. Petlury. Od
wrzesnia 1936 roku przyjela ona pierwszych mieszkancow z calej
Polski, ktorzy uczeszczali do miejscowej ukrainskiej szkoly im. M.
Szaszkewycza. Procz tego dzialaly dwie szkoly powszechne – w
Warszawie od tego roku 6-klasowa oraz w Stanicy w Kaliszu, a w 21
osrodkach istnialy szkolki, w ktorych zarejestrowano 735 dzieci, z
ktorych jednak tylko czesc uczeszczala na zajecia. W 15 innych
oddzialach prowadzono przygotowania do otwarcia szkolek. W 8
oddzialach prowadzono kursy, glownie z zakresu ukrainoznawstwa lub
jezykowe.
3. Finanse UKC. Samowystarczalnosc?
Choc tu i owdzie w emigracyjnych osrodkach jeszcze w latach
dwudziestych powstaly kasy zapomogowe, kooperatywy, warsztaty, to
jednak takie finansowo-ekonomiczne przedsiewziecia nie byly zbyt
liczne. Od poczatku lat trzydziestych, m.in. z powodu systematycznie
malejacych sum subwencji z MPiOS, Zarzad Glowny UKC lansowal wsrod
emigracji haslo o samowystarczalnosci. Takze w uchwale III zjazdu
zwrocono uwage takze na te sfere zycia – do calej emigracji
wystosowano apel o tworzenie jednostek gospodarczych, ktore dadza
jej finansowa niezaleznosc. Sposrod wielu projektow przedsiewziec
gospodarczych, majacych dac ukrainskiej emigracji politycznej
wzgledna niezaleznosc materialna, udalo sie zrealizowac dwa zwiazane
z gospodarka rolna. Pierwszym bylo wydzierzawienie gruntu obok
Stanicy Ukrainskiej w Kaliszu i zalozenie tam ogrodu
warzywno-owocowego, drugim, znacznie wiekszym – dzierzawa od 1
sierpnia 1935 r. majatku rolnego w Krzywicy, w pow. Rawa Ruska.
V. IV zjazd delegatow (1937) – konsolidacja, samowystarczalnosc?
Nauczone doswiadczeniem kierownictwo UKC zglosilo na III zjezdzie
projekt tworzenia specjalnego funduszu na organizacje kolejnego.
Fundusz ten mial powstawac z czesci skladki czlonkowskiej. Przy
okazji latem 1936 r. Zarzad Glowny UKC postanowil sprawe skladek
uporzadkowac. Zarzady oddzialow zobligowano do przeprowadzenia
scislej rejestracji emigrantow z danego terenu, powiadomienia
czlonkow o koniecznosci wyrownania zaleglosci i konsekwencjach – nie
placacy skladek staja sie wspolpracownikami, bez prawa decyzji w
sprawach organizacyjnych.
Zalozenia o utworzeniu funduszu zjazdowego zostaly przynajmniej w
czesci, wypelnione bo kolejny i jednoczesnie ostatni – IV Zjazd UKC
odbyl sie zgodnie ze statutowym terminem – w 1937 r. Na kilka
tygodni przed zjazdem wyznaczonym na przelom pazdziernika i
listopada (31 X–2 XI), w prasie emigracyjnej ukazalo sie kilka
artykulow, w ktorych autorzy podkreslali spokojny przebieg prac
przygotowawczych oraz wskazywali te dziedziny zycia emigracyjnego,
ktore winny byc przedmiotem zjazdowych debat.
Na zjazd przybylo 33 delegatow z 30 oddzialow terenowych – niektorzy
delegaci reprezentowali nawet kilka mniejszych grup emigracyjnych.
Tylko najliczniejsze oddzialy – kaliski, warszawski i rownenski –
delegowaly po 2 przedstawicieli. Po przyjeciu sprawozdan Zarzadu
Glownego, Sadu Obywatelskiego i Komisji Rewizyjnej, czlonkowie tych
gremiow UKC – w sumie 9 osob – stali sie prawomocnymi uczestnikami
Zjazdu.
Na pierwszym plenarnym posiedzeniu glos zabral przedstawiciel rzadu
Ukrainskiej Republiki Ludowej R. Smal-Stocki. Przedstawil on
dzialalnosc rzadu, sytuacje polityczna w Ukrainie i na emigracji
oraz wyartykulowal zadania tej ostatniej. Wyrazil przy tym
przekonanie, ze jest to ostatni nasz zjazd na emigracji i ze zbliza
sie dlugo oczekiwany powrot na Wolna Ukraine. Jego referat stal sie
podstawa przyjecia obszernej rezolucji politycznej. Byl to jeden
wielki protest przeciwko okupacyjnej polityce Moskwy w Ukrainie
zlozony w imieniu rzadu URL. Rezolucja konczyla sie podziekowaniem
emigracyjnej spolecznosci pod adresem rzadu za reprezentowanie
interesu Ukraincow na miedzynarodowej arenie, w tym dzialalnosc
prometejska oraz apelem o wytrwanie emigracji u jego boku
prawozdania i dyskusja wylonily wiele problemow nurtujacych
emigrantow. Najwazniejsze: nie malalo bezrobocie wsrod emigrantow,
przybywalo ludzi starych, niezdolnych do pracy. Wzroslo wiec
zapotrzebowanie na pomoc humanitarna. W uchwalach znalazlo sie zatem
zadanie budowy domu dla weteranow. Inna konieczna budowa to bursa
dla dziewczat w Przemyslu. Jednym z zadan w dziedzinie gospodarczej
byl zalozenie ogolnoemigracyjnej kasy oszczednosciowo-kredytowej.
Na czele kierowniczych organow pozostali doswiadczeni dzialacze, ale
uzupelnili ich szeregi tez nowi ludzie. Funkcje prezesa Zarzadu
Glownego po raz kolejny powierzono M. Kowalskiemu, zastepca i
kierownikiem sekcji kulturalno-oswiatowej pozostal Petro Szkurat, a
kierownikiem sekcji inwalidzkiej i humanitarnej – O. Zahrodski.
Pozostale funkcje rozdzielono nastepujaco: sekretarzem i
kierownikiem sekcji organizacyjnej zostal plk. Oleksander
Wyszniwski, a skarbnikiem i kierownikiem sekcji
finansowo-gospodarczej – Jakiw Tanciura. Na prezesa Sadu
Obywatelskiego wybrano H. Lazarewskiego, Radzie Towarzystwa dalej
przewodniczyl W. Salski, a do jej skladu weszlo wielu dzialaczy
reprezentujacych osrodki peryferyjne.
W sprawozdaniach ze zjazdu podkreslano jego spokojny, nasycony praca
przebieg. Przewazala rzeczowa, wywazona dyskusja, choc czasem byla
dosc ostra. Tym wedlug przewodniczacego obrad W. Salskiego odroznial
sie on korzystnie od wszystkich poprzednich. Tak wiec uczestnicy
zjazdu rozstali sie w dobrych nastrojach, podbudowani, wzmocnieni
duchowo.
Przygotowania do realizacji uchwaly o powolaniu banku rozpoczely sie
wiosna 1938 r. – organizacyjne zebranie odbylo sie 13 maja w
Warszawie. Omowiony zostal i przyjety statut kasy pod nazwa:
Ukrainska Kasa Oszczednosciowo-Kredytowa. Do jej zarzadu wybrani
zostali: P. Szkurat. W. Zmijenko i J. Tanciura. Dalsze jej losy nie
sa jednak znane. Z dwu innych przedsiewziec przewidzianych na
zjezdzie – budowy domu weterana i bursy dla dziewczat, szanse
powodzenia mialo to drugie, ale do wybuchu wojny nie udalo sie
splacic zaciagnietej na ten cel pozyczki i w rezultacie corki
ukrainskich emigrantow w nim nie zamieszkaly. Natomiast na
przeszkodzie budowy domu weterana stanal brak srodkow.
*
W koncu 1936 r. przyszlo oczyszczenie atmosfery wsrod emigrantow.
Liczne wizyty czlonkow Zarzadu Glownego UKC w osrodkach terenowych
pomogly w ich uporzadkowaniu i pewnym ozywieniu. Ostatnie lata
uplynely zatem na w miare spokojnej pracy pod haslem jednosci i
dazenia do samowystarczalnosci, chociaz w wielu przypadkach sily
dzialaczy wyczerpaly sie. Jednoczesnie wielu emigrantow nadal zylo w
oczekiwaniu na jakies zmiany, na spelnienie sie slow Romana
Smal-Stockiego wyrazonych na IV zjezdzie, ze bedzie on ostatni, a
emigranci niebawem powroca do rodzinnych stron. Pozostaje pytanie –
czy emigranci ukrainscy wierzyli, ze wspomniany zjazd byl
rzeczywiscie ostatnim, a oni spotkaja sie na ojczystej ziemi?
|
